Wie is aansprakelijk wanneer AI een fout maakt?

In de hoofden van veel juristen leeft het beeld van een systeem dat zelfstandig conclusies trekt en dat jij die conclusie blind overneemt. Daar zit de angst: dat de technologie een deel van je oordeel overneemt, en daarmee een deel van je verantwoordelijkheid wegneemt. Dat zou de aansprakelijkheidsvraag inderdaad ingewikkeld maken.

Alleen klopt dat beeld niet met hoe AI in de praktijk werkt, en evenmin met hoe het juridisch wordt gewogen. AI beslist niets. Het stelt voor, ordent en versnelt. Jij beslist. En dat verschil is juridisch allesbehalve een detail.

Begin december 2025 publiceerde de Nederlandse Orde van Advocaten haar aanbevelingen voor het gebruik van AI in de advocatuur. De boodschap was helder en weinig verrassend: AI verandert niets aan de professionele standaard. Het blijft een hulpmiddel, geen vervanging van juridisch oordeel en de verantwoordelijkheid voor het eindresultaat verschuift niet.

Dat is geen nieuwe regel. Het is de bestaande zorgplicht, toegepast op een nieuw instrument. AI heeft geen rechtspersoonlijkheid en kan geen verantwoordelijkheid dragen. De jurist die het advies opstelt en gebruikt, blijft juridisch verantwoordelijk voor de inhoud en eventuele fouten. Een systeem kan niet voor de tuchtrechter verschijnen. Jij wel.

Opvallend is dat de NOvA op één punt verder gaat dan de meeste ons omringende landen: advocaten wordt geadviseerd om vooraf toestemming aan de cliënt te vragen voordat AI wordt ingezet bij de behandeling van een dossier. Dat gaat mogelijk verder dan wat de huidige beroepsregels strikt genomen vereisen, maar het past bij dezelfde grondgedachte: transparantie over hoe een advies tot stand komt, hoort bij de zorgplicht.

Wie hoopte op Europese wetgeving die aan deze verantwoordelijkheidsverdeling iets zou veranderen, kwam bedrogen uit. De Europese Commissie stelde in 2022 een AI Liability Directive voor, maar trok die in 2025 formeel in nadat de EU-instellingen geen overeenstemming bereikten over de tekst. De intrekking werd op 6 oktober 2025 in het Publicatieblad gepubliceerd. Het gevolg: er is voorlopig geen EU-brede harmonisatie van schuldgebaseerde AI-aansprakelijkheid, en dat soort claims valt terug op het nationale aansprakelijkheidsrecht. Voor jou betekent dat: hetzelfde kader als altijd. De zorgplicht van artikel 7:401 BW, de beroepsfout, de tuchtnorm.

Een nuance die het vermelden waard is: de ingetrokken AI Liability Directive ging over schuldaansprakelijkheid: wie kan worden aangesproken als iemand nalatig heeft gehandeld met AI. Daarnaast loopt een ander, wél aangenomen spoor: de herziene Product Liability Directive brengt AI-software expliciet onder als "product" binnen het regime van risicoaansprakelijkheid, met ingang van 9 december 2026. Voor de advocatuur verandert dit weinig aan de kernboodschap van dit blog; die richt zich op advocaten als gebruikers van AI in hun dienstverlening, en de zorgplicht die daarbij hoort blijft ongewijzigd. Maar het is relevant om te weten dat AI-aanbieders straks wel te maken krijgen met een geharmoniseerd Europees aansprakelijkheidskader, terwijl schuldaansprakelijkheid voor AI-gebruik — zoals bij een advocaat die een tool inzet — nationaal geregeld blijft. Twee sporen dus, niet één.

Het helpt om AI te zien zoals je andere instrumenten ziet. Je gebruikt jurisprudentiedatabases, je gebruikt zoekmachines, je gebruikt onderzoekstools die voor jou selecteren wat relevant zou kunnen zijn. Niemand vraagt zich af of de database aansprakelijk is als je een arrest mist. De vraag is altijd: heb je gecontroleerd, heb je getoetst, heb je je oordeel gevormd?

AI is in die zin geen nieuwe categorie. Het is een krachtiger instrument binnen een bekende verhouding. De fout die je kunt maken, is niet nieuw: blind vertrouwen op een bron zonder die te toetsen. Het risico ligt vooral in blind vertrouwen op AI-output. Correct gebruikt, en gebaseerd op betrouwbare bronnen, kan AI juist bijdragen aan beter onderbouwde analyses en snellere detectie van relevante informatie.

Het verschil met een database is wel dat AI overtuigender klinkt. Een tekst die vlot en stellig is, voelt sneller af. Daar zit de echte valkuil, niet in de aansprakelijkheid zelf, maar in de verleiding om de controlestap over te slaan omdat het resultaat er al goed uitziet.

De geruststelling is dat het kader niet verandert. De nuance is dat zorgvuldig gebruik wel iets van je organisatie vraagt. Nieuwe beroepsrisico's ontstaan vooral wanneer AI-output te kritiekloos wordt gevolgd, wanneer vertrouwelijke cliëntinformatie in publieke tools belandt, of wanneer medewerkers AI gebruiken zonder duidelijke instructies of eindcontrole.

Dat is precies waar managementbeslissingen liggen. Welke tool gebruik je en is die transparant over zijn bronnen? Wie controleert wat en op welk moment in het proces? Hoe leg je vast dat de eindtoets door een mens is gedaan? En, in lijn met het advies van de NOvA: heb je een werkwijze om cliënten vooraf te informeren of om toestemming te vragen wanneer AI een rol speelt in hun dossier?

Goed nieuws voor wie zich zorgen maakt over dekking: de beroepsaansprakelijkheidsverzekering biedt vooralsnog dekking voor beroepsfouten, ook wanneer er gebruik is gemaakt van AI. Het loont wel om dit met je verzekeraar expliciet te bevestigen, want niet elke polis is op dit punt even duidelijk.

De aansprakelijkheidsvraag verandert dus niet fundamenteel. Wat verandert, is de zorgvuldigheid die je organiseert rond een instrument dat sneller en zelfverzekerder werkt dan je gewend bent, en de mate waarin je transparant bent naar je cliënt over dat gebruik. De verantwoordelijkheid blijft waar die hoort: bij de professional die het advies ondertekent. AI ondersteunt die beslissing. Het neemt die niet over.